XẠ CAN – VỊ THUỐC QUÝ CHỮA HO TỪ NGÀN ĐỜI

XẠ CAN – VỊ THUỐC QUÝ CHỮA HO TỪ NGÀN ĐỜI

Xạ can là một loại thảo dược được sử dụng từ nhiều đời nay trong nhiều bài thuốc điều trị bệnh như: trị ho, trị ghẻ lở, trị sốt rét,… Đặc biệt, tác dụng trị ho, viêm họng của nó rất tốt, khiến Xạ can trở thành một trong những vị dược liệu nổi tiếng, được nghĩ tới đầu tiên mỗi khi nhắc tới các bài thuốc trị bệnh này.

Giới thiệc về cây Xạ can

Tên gọi, hình thái

Xạ Can có tên khoa học là Belamcanda chinensis, thuộc họ La dơn -Iridaceae. Trong dân gian và các tài liệu Y học cổ truyền, dược liệu này có nhiều tên gọi khác nhau như Ô bồ, Ô phiến, Hoàng viễn, Ô siếp, Dạ can, Ô xuy, Thảo khương, Quỷ phiến, Phượng dực, Biển trúc căn… Bộ phận dùng làm thuốc là phần Thân rễ của cây để nguyên hay được cắt thành phiến mỏng rồi mang phơi hoặc sấy khô. Người ta thường thu hoạch dược liệu vào đầu mùa xuân, khi cây mới nảy mầm hoặc cuối thu, khi lá khô héo, đào lấy thân rễ, loại bỏ rễ con, rửa sạch, phơi khô. Nếu dùng tươi thì có thể rửa sạch, giã nát cùng một chút muối.

Cây xạ can

Xạ can

Đây là một loài cây thân cỏ có phần rễ rất phát triển và cũng chính là bộ phận được dùng làm thuốc. Thông thường, Xạ can có phần lá mọc thẳng đứng, có khi cao tới 1 m, có hình mác, dài khoảng 20 đến 40 cm còn rộng từ 15 đến 20 mm. Lá hình phiến dài có gân lá song song, thông thường lá phía dưới úp lên gốc lá ở phía trên. Hoa có cuống, cánh hoa màu vàng cam. Còn phần quả thì hình trứng có 3 van và dài khoảng 23 đến 25mm, phần hạt màu xanh đen và có hình cầu. 

Phân bố

Xạ can trong tự nhiên, thường mọc hoang ở một số vùng đồi núi trung du, bãi cỏ sườn núi, ven suối, bãi bồi ven sông. Trên thế giới, cây xuất hiện chủ yếu ở Ấn ĐộTrung QuốcTriều TiênNhật Bản, Đông Nam Á. Ở Việt Nam cây được trồng làm cảnh hoặc mọc hoang tại nhiều vùng trên cả nước.

Thành phần hóa học

Nhóm hoạt chất nổi bật có trong thân rễ của cây, được nhiều nghiên cứu chú ý tới là nhóm các Isoflavone Glycosid, gồm 1 số chất như belamcandin, shekanin, tectoridin, iridin và irisflorentin. Ngoài ra, cây còn chứa terpenoid, quinone, phenolic, xetone và acid hữu cơ…

Các tác dụng của Xạ can trong chữa bệnh

Theo Y học cổ truyền

Theo Đông dược, Xạ can có vị đắng tính hàn, quy kinh vào phế, can. Công năng của dược liệu là Thanh nhiệt giải độc, hóa đàm bình suyễn. Sử dụng để trị các chứng: Họng sưng đau, ho đờm, suyễn tức. Dùng khi: nấc, khí nghịch lên; đờm dãi nhiều, họng đau, tiếng nói không trong; phế ung, họng sưng đau; mụn nhọt sưng đau.

Nhắc tới Xạ can trong y học cổ truyền chắc chắn không thể thiếu vai trò của nó trong các bài thuốc về trị ho, viêm họng. Từ rất xa xưa, trong các tài liệu Y học Trung hoa đã viết về tác dụng giảm ho, giảm đờm của nó và ứng dụng đa dạng trong nhiều bài thuốc khác nhau.

Một số bài thuốc cổ truyền có chứa Xạ can như:

Trị ho mà khí nghịch lên, trong họng có đờm:

Ôn phế hóa đàm, chỉ khái, định suyễn: Xạ can 12 g, Ma hoàng 12 g, Tử uyển 12 g, Khoản đông hoa 12 g, Sinh khương 12 g, Bán hạ 12 g, Tế tân 4 g, Ngũ vị tử 6 g, Đại táo 3 quả. Sắc nước chia 3 lần uống trong ngày.

Trị họng sưng đau:

Xạ can, thái ra, mỗi lần dùng 20g, sắc với 1,5 chén nước còn 8 phần, bỏ bã.

Nếu có đờm : Xạ can cho vào với giấm nghiền nát, vắt lấy nước cốt ngậm. Hễ thấy nước ra nhiều thì nhổ đi.

Trị họng sưng đau, ăn uống khó:

Tử hồ điệp căn (tức Xạ can) 4g, Hoàng cầm, Cam thảo (sống), Cát cánh đều 2g. tán bột, hòa với nước mát uống hết là khỏi.

Chữa phế hư:

Phế hư, nhất là ở những người phải làm nghề nói nhiều làm tăng nguy cơ viêm họng, ho, họng có đờm, khàn tiếng, mất tiếng. Trong trường hợp này, có thể dùng các vị thuốc dễ kiếm như rễ cây rẻ quạt (xạ can), bách bộ, vỏ quýt (bỏ màng cùi trắng), bạc hà, mạch môn (rút bỏ lõi), vỏ rễ dâu (cạo bỏ lớp bẩn), cam thảo, huyền sâm mỗi vị từ 10 – 12g, sắc uống hằng ngày phòng nguy cơ gây bệnh.

Trị ghẻ lở do trúng phải chất độc:

Xạ can, Thăng ma, đều 80g, sắc với 3 chén nước, uống nóng, bã đắp vết thương.

Đọc thêm: Mua cao khô Xạ can giá tốt, chất lượng Vietgap.

Các nghiên cứu trong Y học hiện đại liên quan tới Xạ can

Tác dụng chống viêm

Cũng như trong Y học cổ truyền, tác dụng được ưu tiên nghiên cứu là điều trị ho, viêm họng nhằm tìm hiểu tại sao Xạ can lại có tác dụng hiệu quả đến vậy. Các nhà khoa học đã tập trung nghiên cứu tác dụng chống viêm của các chất chiết từ cây.

Cụ thể, trong một thí nghiệm về khả năng làm giảm hoạt động của COX-2 và giảm sản sinh prostaglandin E2 ( các tác nhân dẫn đến viêm) của dịch chiết Xạ can. Nghiên cứu phát hiện ra rằng có một hoạt chất trong dịch chiết từ phần thân rễ (kí hiệu BC-2) ức chế mạnh hoạt động của COX-2 do LPS gây ra trên các tế bào được thí nghiệm. Hơn nữa, chất này cũng làm giảm mức sản xuất PGE2 do LPS gây ra. Ngoài ra, nghiên cứu cũng chỉ ra hợp chất này không gây độc tế bào với nồng độ 30 mM.

Khi so sánh với tác dụng của meloxicam, cho thấy BC-2 (30mM) và meloxicam (20 microM) có tác dụng xấp xỉ về khả năng giảm sản xuất PGE 2.

xạ can chữa viêm họng

A: khả năng giảm hoạt động của COX-2 của 11 hoạt chất trong dịch chiết, meloxicam, dexamethasone.

B: giảm sản sinh PGE 2 của 11 chất, so với meloxicam, dexamethasone

C: nghiên cứu độc trên tế bào của BC-2

Chống tăng sinh tế bào trong ung thư tuyến tiền liệt

Bên cạnh đó, một tác dụng phổ biến khác của các isoflavone là có vai trò như một phytoestrogen. Một thí nghiệm invitro với hoạt chất phytoestrogens từ Xạ can cho kết quả:

Phytoestrogen dùng phối hợp cùng Bicalutamide (10 đến 50 microM) đã làm giảm số lượng tế bào ở cả 3 dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt được nghiên cứu. Phytoestrogens (50 microM) kết hợp với Bicalutamide (10 microM) đã làm giảm mạnh số lượng tế bào RWPE-1 và PC-3 hơn là chỉ dùng riêng lẻ 1 trong 2 tác nhân này. Hơn nữa, Tectorigenin và irigenin ức chế sự tăng sinh của cả 3 dòng tế bào RWPE-1, LNCaP và PC-3.

Các phytoestrogens không có hoạt tính antiandrogens.

Tác dụng lên đường huyết ở chuột

Trong một nghiên cứu với dịch chiết từ lá Xạ can trên chuột bình thường và mắc bệnh tiểu đường cho kết quả:

Lượng đường huyết lúc đói, hay sau khi dùng carbohydrat ở chuột bình thường đều giảm, nồng độ insulin huyết thanh cũng được nâng cao. Ở chuột bị tiểu đường, sau khi uống dịch chiết lượng đường huyết giảm, khả năng dung nạp glucose tăng. Các tác dụng này được cho là của các isoflavone có trong dịch chiết.

Nghiên cứu cũng chỉ ra, sử dụng đồng thời dịch chiết với Nifedipine, thuốc chẹn kênh ion Ca (2+), hoặc Nicorandil, thuốc mở kênh ion K (+) sẽ làm mất tác dụng hạ đường huyết của dịch Xạ can.

Tác dụng với hệ xương của chuột bị cắt buồng trứng

Mới đây hơn, các nhà khoa học còn tiến hành thí nghiệm tác dụng của Mangiferin (chiết từ thân rễ Xạ can) lên chuột cái bị cắt buồng trứng thu được kết quả như sau:

Mangiferin hạn chế tiêu xương do cắt buồng trứng.

Mangiferin làm giảm bớt những thay đổi trong vi kiến ​​trúc xương do cắt buồng trứng,

Mangiferin cải thiện mật độ khoáng của xương ở chuột đã cắt buồng trứng.

Nguồn Nguyên liệu chất lượng cao

Xạ can có nhiều tác dụng tốt, đặc biệt là tác dụng chữa các chứng ho, viêm họng, có đờm. Thế nhưng không phải người dùng nào cũng có thể mua được các sản phẩm chất lượng bởi thị trường đang tràn ngập nhiều loại dược liệu chất lượng kém. Sản phẩm chất lượng kém không những không thể chữa được bệnh mà còn có thể gây ảnh hưởng xấutới sức khỏe của người dùng. Công ty cổ phần hóa dược và công nghệ sinh học Biogreen với Dược liệu sạch từ vùng trồng đạt tiêu chuẩn VietGap, chiết xuất dưới dạng cao khô cung cấp nguồn nguyên liệu chất lượng cao, phù hợp với nhiều dạng bào chế, cho sản phẩm chất lượng vì sức khỏe người dùng.